ผ้าทอสีธรรมชาติกับงานอนุรักษ์ในบทบาทหญิงกะเหรี่ยงบ้านห้วยหินดำ

วัน หนึ่งๆ เธอรู้ว่าชีวิตเธอนี่มันช่างยุ่งเอามากๆ เริ่มตั้งแต่เช้า คือยุ่งเรื่องหุงหาอาหาร พอสายๆ ก็ต้องไปยุ่งกะงานนางานไร่ เสร็จจากไร่ก็รีบมาตระเตรียมอาหาร เพราะกลัวลูกๆ กลับจากโรเรียนแล้วก็หิว วันไหนสามีเธออยู่ก็ช่วยแบ่งเบาภาระครอบครัวได้บ้าง แต่หลายปีมานี่ สามีเธอต้องออกไปต่อสู้กับเพื่อนๆ พี่น้องชาวกะเหรี่ยง เพื่อปกป้องป่าผืนสุดท้ายไว้ให้ลูกหลาน ซึ่งเธอเห็นด้วยว่าถ้าไม่สู้ก็คงจะอยู่ไม่ได้ เพราะเธอเองก็ถูกปลูกฝังมา ตลอดว่า ป่า คือ ทุกอย่าง ที่เป็นทุกอย่างเพราะชาวกะเหรี่ยงมีความรู้มากมายที่จะใช้ประโยชน์จากป่า ชีวิตชาวกะเหรี่ยงอย่างเธอกับป่าจึงผูกพันกันเหมือนเป็นจิตวิญญาณกันและกัน

กระนั้นแม้เธอจะเป็นหญิงสาวชาวบ้านป่าธรรมดาๆ ที่มีความรู้แค่พออ่านออกเขียนได้ แต่ความฝันของเธอก็เหมือนแม่ทั่วๆ ไป บนโลกนี้ที่พอจะรู้และพอจะนึกคิดออกว่าปากท้องครอบครัว กับอนาคตลูกๆ จะต้องก้าวเดินไปยังไงในโลกของการศึกษา เธอจึงพยายามคิดกิจกรรมเสริมรายได้ที่สอดคล้องไปกิจกรรมอนุรักษ์ที่ซึ่งสามี และชาวบ้านทุกคนกำลังต่อสู้ นั่นคือการพยายามคิดสร้างกลุ่มสตรีขึ้นมาหนุนเสริมอีกแรงหนึ่งนั่นเอง

ลัดดาวัล ปัญญา เธอ คือ ประธานกลุ่มแม่บ้านทอผ้า บ้านห้วยหินดำ วัย 40 ปี เธอได้รับการยอมรับจากเพื่อนๆ ในหมู่บ้านของเธอให้เป็นตัวแทนกลุ่มแม่บ้าน เพราะเธอคนเดียวที่สามารถพูดไทย อ่านออก เขียนไทยได้มากที่สุด ลัดดา ได้เผยเรื่องราวที่มาที่ไปเกี่ยวกับกลุ่มแม่บ้านทอผ้าย้อมสีธรรมชาติ ว่า จริงๆ ผ้าสีธรรมชาติเป็นผ้าที่ชาวกะเหรี่ยงทอเพื่อใช้มีมานมนานแล้ว โดยใช้วัสดุทำสีจากป่า ซึ่งปัจจุบันนี้วัฒนธรรมทอผ้าย้อมสีแบบชาวกะเหรี่ยงกำลังจะสูญหาย ดังนั้น ด้านหนึ่งคือการอนุรักษ์ป่าไว้ และอีกด้านหนึ่งได้อนุรักษ์วิถีวัฒนธรรมของผู้หญิงกะเหรี่ยงไว้ด้วย แถมมีรายได้มาส่งเสริมครอบครัว เป็นค่ากับข้าว ค่าขนมลูกๆ ไปเรียนหนังสือ

"โดยพื้นฐานเดิมๆ แล้ว หมู่บ้านเรามีองค์ความรู้เกี่ยวกับสิ่งทอมานาน จนมาถึงยุคหนึ่ง สมัยก่อนคนเขาใช้ผ้าทอเอามาใช้นุ่งห่ม พอมาตอนหลังสังคมชาวกะเหรี่ยงต้องดิ้นรนมากขึ้น การทอผ้าจึงน้อยลง กลุ่มแม่บ้านส่วนหนึ่งก็เห็นว่าสิ่งทอจะหายไป ก็เลยมานั่งคุยกันว่า เราน่าจะทำผ้าทอ เราจะทอผ้าให้ลูกหลานเราได้เห็นได้สืบทอดต่อเนื่องกัน

ตอนนั้นก็มีนักวิจัยเข้ามา ช่วยสนับสนุนช่วยริเริ่มคิดริเริ่มทำ เพราะเขาเห็นวิถีชีวิตของชุมชนเรา เขาก็เข้าใจ เราก็นัดกันมาพูดคุยกัน 4-5 คนในรอบแรก แล้วก็มาเรียบเรียง ความรู้เกี่ยวกับการย้อมสีธรรมชาติ เพราะมันจะหายไปแล้ว ความรู้เหล่านี้ อยู่กับคนแก่คนเฒ่าอายุ 60-70 ปี ทั้งนั้น การมัดย้อม การทำเส้นด้าย เราเลยมานั่งคุยกัน ลงพื้นที่หาข้อมูลทำผ้ามัดสี ก็ไปหลายหมู่บ้าน สัก 5-6 หมู่บ้าน ซึ่งก็ได้วิธีการย้อมสีผ้าแบบดั้งเดิมมา

ตอน นั้นชาวบ้านเขาขาด ความรู้ในวิธีการเขียนการอ่าน จึงมีนักวิจัย มาช่วยจดให้ มันเหมือนกับการก่อเกิดของเราส่วนหนึ่งเกิดจากงานวิจัยที่ทำให้เราทำได้ สำเร็จ แต่ตอนหลังๆ กลุ่มชาวบ้านก็ทำกันเองเสียส่วนมาก ตอนนี้สมาชิกเรา 20 กว่าคน รวมกับเยาวชนลูกหลานเราด้วยก็มากขึ้น ทำให้เราได้สืบสานงาน เมื่อคนเยอะขึ้น สมาชิกขยายขึ้นลูกหลานเราได้สืบทอดอย่างที่คาดหวัง" นางลัดดา เริ่มเรื่องและอธิบายว่ากิจกรรมสีย้อมผ้ากับการดูแลป่าของเธอเกี่ยวข้องและ มีประโยชน์ต่อกันอย่างไร โดยเฉพาะการหักรายได้บางส่วนมาสมทบเป็นกองทุนเพื่อดูแลป่า

"ข้อสำคัญ ที่เราทำตรงนี้ คือ ทำให้กลุ่มแม่บ้านมีรายได้ เพราะตลาดต้องการ แต่ผ้าทอมือมีน้อยและไม่มีคู่แข่ง ทำให้เราทำแล้วมีคนสนใจ ชิ้นหนึ่ง อย่างผ้าพันคอลายยก 3 วันได้ 1 ตอน ตอนหนึ่งมี 2 ผืน ผืนหนึ่งก็ 135-140 บาท ก็ทำให้แม่บ้านมีรายได้เสริม ประโยชน์อีกข้อคือ ทำให้แม่บ้านเห็นคุณค่าทรัพยากร เพราะสีธรรมชาติเหล่านี้แม่บ้านเราเอามาจากป่า ดังนั้น แม่บ้านต้องเห็นคุณค่าป่า นอกจากนั้นก็หาเมล็ดพันธุ์มาปลูกที่บ้าน เพราะพืชให้สีนี้มีหลายอย่างทั้งเป็นต้นและไม้เล็กๆ ต้นไม้บางชนิดให้สีคล้ายๆ กันได้หลายอย่าง เช่น ละมึโจ เอาเปลือก ให้สีน้ำตาล ไม้ตะคร้าม เอาเปลือก ให้สีน้ำตาล ไม้เปล้า เอาเปลือกให้สีน้ำตาล อมชมพู นี่ประเภทเปลืองไม้ ถ้าประเภทใบให้เหลือง อมเขียว เช่น ใบลิ้นฟ้า ใบหูกวาง ใบมะม่วงป่า มะม่วงป่าใช้ได้ทั้งใบและเปลือก แต่เปลือกจะให้สีเหลือง

หลักการทำงานของเรา สำหรับการสนับสนุนชุมชนคือ รายได้ ที่ได้มาเราจะหักเปอร์เซ็นต์เข้ากลุ่มอนุรักษ์ อาทิ 10 % ต่อปี ไว้ทำกิจกรรม เช่น ทำแนวกันไฟ ตระเวนป่า โดยรายได้นี้มาจากการหักเปอร์เซ็นต์ จากกลุ่มแม่บ้าน หักตามเนื้อผ้า ซึ่งราคาต่างกัน อาทิเช่น ผ้าลายจก หัก 5 บาท ลายยก หัก 10 บาท ลายธรรมดา 15 บาท กิจกรรมคืนทุนนี้ ทำมา 4 ปีแล้วนะ แต่กลุ่มแม่บ้านเราทำมา 10 กว่าปีแล้วละ รวมๆแล้วเราสามารถหาทุนช่วยสนับสนุนกลุ่มอนุรักษ์ไปแล้วกว่า 4,000 บาท หาเงินเข้ากลุ่มแม่บ้านในรอบ 10 กว่าปี ก็หลายหมื่นบาท

นอกจากกิจกรรมกลุ่มทอผ้าก็จะมี กลุ่มออมทรัพย์ ที่เราฝากออมกันทุกวันที่ 1 คือเดือนละ 20 บาท ให้สมาชิกกู้ยืม ซึ่งกู้ได้ 3 หมวดคือ เพื่อการศึกษาบุตร เพื่อการบริโภค เช่น ซื้อข้าวสาร และเพื่อเป็นทุนซื้ออุปกรณ์ทอผ้า" นางลัดดากล่าวก่อนสรุปถึงแนวคิดการบริหารจัดการกลุ่มและโครงการที่อยากทำในอนาคต ว่า

"กลุ่มของเรามีการจัดการการทำ งานแบบแบ่งงานกันทำชัดเจน คณะทำงานทอผ้า คณะทำงานออมทรัพย์ และกลุ่มของเราก็มีเงื่อนไขนะว่า สมาชิกทอผ้าจะต้องฝากออมทรัพย์ ด้วย เป็นต้น ส่วนเรื่องที่อยากทำ ในอนาคตคืออยากทำศูนย์เรียนรู้ เราไม่มีศูนย์ ไม่มีที่ทำการ ไม่มีที่เก็บผ้า ตอนนี้ก็อาศัยฝากไว้ที่บ้านป้าตัวเองอยู่ ถ้าวันหนึ่งเรามีศูนย์ เราจะมีที่เก็บผ้ามีที่เก็บเครื่องแสดงศิลปวัฒนธรรม มีสถานที่ของกลุ่มได้พบปะพูดคุย เรื่องนี้เป็นสิ่งที่เราอยากได้กันมาก

ชาวบ้านเราทำงานกันแบบปรับตัว เข้าสภาพความจริงของวิถีชีวิต ไม่ได้บังคับอะไรมาก อย่างเรื่องทอผ้า ถ้าบางคนกำลังลำบากต้องไปทำงานอย่างอื่นก็ไม่ว่า ใครว่างจากงานก็ค่อยมาทอผ้ากัน แต่มีอย่างเดียวเราบังคับและขอร้องเลย คือการประชุม ต้องมาประชุมกันเป็นประจำ เพื่อมาพูดคุยกัน เรื่องนี้สำคัญมาก" นางลัดดากล่าว

บ้านห้วยหินดำ. หมู่ที่ 6 ตำบล วังยาว อำเภอ ด่านช้าง จังหวัดสุพรรณบุรี

ขอบคุณบทความดีๆ จาก thaingo.org